Ένας κόκκος άμμου στην Ευρώπη

Το 2012, στο 12ο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας του Βερολίνου, είκοσι έξι συγγραφείς και εικονογράφοι κλήθηκαν να προβληματιστούν, να ανταλλάξουν απόψεις και να οραματιστούν μια φανταστική βιβλιοθήκη με όλα τα απαραίτητα βιβλία για  νέους αναγνώστες. Η Μαρία Παπαγιάννη, η οποία εκπροσώπησε την Ελλάδα, πρότεινε την Οδύσσεια του Ομήρου.

Το κείμενο εκδόθηκε στο συλλογικό τόμο
Keys to the Future – What kind of Children’ s  and Young Adult Literature does Europe need?

http://www.literaturfestival.com/ablage/kjl/archiv/projekte/europa/buch

Στη μικρή μου χώρα έχω ανακαλύψει ένα μικροσκοπικό χωριό που δεν υπάρχει σε κανέναν χάρτη. Εκεί πηγαίνω συχνά για να ατενίζω το Λιβυκό πέλαγος και τα Αστερούσια, τα βουνά που φτάνουν ως τα αστέρια. Σ΄ αυτό τον τόπο μένουν κάποιοι αετοί που τρώνε μόνο το μεδούλι ρουφώντας το σχολαστικά μέσα από τα κόκαλα των θυμάτων τους. Είναι ένας μικρός τόπος όπου δεν περνάει κανένας δρόμος που να σε οδηγεί κάπου αλλού. Οι άνθρωποι βγάζουν τα απαραίτητα από τα περιβόλια τους και τα ζώα τους και βγάζουν κι αυτά που νοστιμίζουν τη ζωή αλάτι από τα βράχια της θάλασσας και μέλι, δώρο των μελισσών που τρυγούν λαίμαργα το θυμάρι που περισσεύει στην περιοχή. Εδώ οι άνθρωποι δεν έχουν ταξιδέψει ποτέ όμως ξέρουν ιστορίες για κάθε πέτρα του τόπου τους.  Σαν τα μάτια τους να μην ξέχασαν, να μην κουράστηκαν και βλέπουν κι ακούνε περισσότερα πράγματα από τους άλλους. Μ΄ εντυπωσιάζει πάντα η αξιοπρέπεια τους απέναντι στην ανέχεια, στον πόνο αλλά και στη χαρά. Από την άλλη το πάθος τους στα τραγούδια τους και στους χορούς τους. Το μόνο που δεν καταλαβαίνω είναι η αδιαφορία τους για τα ταξίδια.  Γι΄ αυτούς όλα συμβαίνουν εδώ.

Αυτός ο μικρός τόπος είναι μια κουκκίδα άμμου στη μεγάλη Ευρώπη.  Κι εδώ μένουν νεαροί Ευρωπαίοι που κάνουν χιλιόμετρα κάθε μέρα για να φτάσουν στο σχολείο.

Από την άλλη μεριά στο σπίτι μου στην Αθήνα μεγαλώνω δυο νεαρούς έφηβους που ονειρεύονται να κάνουν σπουδές, να γυρίσουν τον κόσμο, που πάνε στο σχολείο, στο θέατρο, σε μουσεία, σε συναυλίες, σε κλαμπ. Κι αυτοί κι οι φίλοι τους είναι Ευρωπαίοι με τα ίδια δικαιώματα ελπίζω με τα παιδιά που ζούνε στο απομονωμένο χωριό της Κρήτης αλλά και με τα παιδιά που μεγαλώνουν στις μεγάλες πόλεις της Ευρώπης. Είναι όλοι παιδιά. Μικρά κομμάτια της μεγάλης οικογένειας.  Και πρέπει να μάθουν να μοιράζονται τον ίδιο κόσμο, να νοιάζονται ο ένας για τον άλλον.

Όλα αυτά τα παιδιά σήμερα συναντιούνται και κολυμπούν μαζί στον παράδεισο του διαδικτύου. Μια ευτυχισμένη περίοδος υπερπληροφόρησης όπου ο υπολογιστής είναι τα πάντα. Παιχνίδι, πληροφορίες, γνώσεις. Δεν είναι όμως κάτι ολοκληρωμένο, με αρχή μέση και τέλος όπως είναι το βιβλίο, μια παράσταση, μια ταινία. Πώς να μιλήσεις λοιπόν σ΄ αυτά τα παιδιά που σερφάρουν με ταχύτητα στην επιφάνεια της θαλάσσης;

Πώς να πιάσεις το μίτο της Αριάδνης, να ξορκίσεις τις αδικίες που τους εγκλωβίζουν στο λαβύρινθο του Μινώταυρου; Γιατί τα παιδιά όπου κι αν μεγαλώνουν βλέπουν και μαθαίνουν πια γρήγορα στην εποχή μας ότι ο κόσμος είναι γεμάτος αναίτιους πολέμους, , παράλογη βία, κοινωνική αδικία κι ότι στο τέλος δεν νικάνε πάντα οι καλοί. Και να που μέσα σ΄ αυτή τη δίνη της καθημερινότητας το βασίλειο του «Μια φορά κι έναν καιρό» μπορεί να αλλάζει φόρμα αλλά παραμένει σταθερό κι όρθιο όπως οι ανεμόμυλοι του Δον Κιχώτη.  Μήπως είναι η αντίδρασή μας στη σύγχρονη βαρβαρότητα; Μήπως είναι η ανάγκη μας να ζήσουμε τη ζωή μας απλά όπως οι κάτοικοι ενός παλιού χωριού που αφουγκράζονται τη γη και παρατηρούνε τις κινήσεις του ουρανού; Μήπως είναι η ανάγκη μας να ονειρευτούμε ένα καινούργιο παραμύθι; Άλλωστε σε διάφορες περιόδους της ιστορίας οι μύθοι δεν ήταν ο τρόπος να εξηγηθούν τα ανεξήγητα; Μήπως και η εποχή μας βρίσκεται ακριβώς στην ίδια στιγμή; Στη στιγμή που έχουμε ανάγκη έναν σύγχρονο μύθο που θα μας μάθει ν’ ακούμε ο ένας τον άλλο, ν’ ακούμε τη γη  πριν την καταστρέψουμε τελείως κι ύστερα να ρουφάμε το μεδούλι όπως οι αετοί της Κρήτης;

Αγαπώ τα παραμύθια κι αν κάτι μου έμαθαν είναι ότι αυτός που νικάει στο τέλος είναι αυτός που θα τα βάλει με όλα τα στοιχειά, αυτός που θα διασχίσει το σκοτεινό δάσος κι εκείνος που θα κοντοσταθεί να αφουγκραστεί αυτό που του λέει ο δράκος, η πορτοκαλιά ή η ζαρωμένη γριά. Αυτός που βιάζεται δεν θα ακούσει ποτέ τη μαγική συμβουλή. Μήπως λοιπόν ήρθε η στιγμή να μάθουμε ν΄ ακούμε τους άλλους;

Μια μέρα όταν ο γιος μου ήτανε μικρός τρέχαμε να προλάβουμε να πάμε στο σχολείο πριν χτυπήσει το κουδούνι. Ο γιος μου ξαφνικά σταμάτησε. «Κάτι άκουσα μέσα στα δέντρα. Μια σαύρα ζητούσε απεγνωσμένα βοήθεια». Τον κοίταξα θυμωμένη. Άλλη μια πρόφαση για να χάσουμε το σχολείο. Κι ύστερα αυτός έβαλε τα κλάματα. Γύρισα και είδα ένα κουρασμένο δέντρο στο κέντρο μιας μεγάλης πόλης. Ο μικρός όμως επέμενε: «άκου». Και ξαφνικά ένιωσα τόσο  φτωχή! Πόσο δύσκολο είναι στους ρυθμούς της καθημερινότητας να μπορέσω να ακούσω την κραυγή μιας απελπισμένης σαύρας. Πόσο πλούσιος ήταν ο γιος μου που μπορούσε να ακούσει την  κραυγή για βοήθεια, που μπορούσε να μεταμορφώσει την πραγματικότητα για να μπορέσει να επιβιώσει. Πόσο πλούσια είναι τα παιδιά όλου του κόσμου πριν ευνουχίσουμε τη φαντασία τους. 

Τι βιβλίο χρειάζονται τα παιδιά της Ευρώπης; Παραμύθια πολλά παραμύθια για να ξορκίσουν το κακό. Κι ύστερα σκόρπιες λέξεις από βιβλία που έχω εγώ αγαπήσει παιδί που μου ΄ρχονται τώρα στο νου σαν ευχές. Όπως εκείνη την κουβέντα του μεγάλου Έλληνα συγγραφέα του Νίκου Καζαντζάκη : Φτάσε εκεί που μπορείς ή καλύτερα Φτάσε εκεί που δεν μπορείς. Κι εκείνος ο στίχος ενός αγαπημένου ποιητή του Νίκου Καββαδία : Χόρεψε πάνω στο φτερό του καρχαρία ή  Λυπήσου αυτούς που δεν ονειρεύονται.  Και πάνω από όλα ψηλά στο άρμπουρο του καλοδουλεμένου καραβιού που θα γυρίσει όλη την Ευρώπη ένας τυφλός παραμυθάς που λέει:

Γνώρισε πολιτείες πολλές, έμαθε πολλών ανθρώπων τις βουλές,
κι έζησε καταμεσής στο πέλαγος, πάθη πολλά που τον σημάδεψαν

Σηκώνοντας το βάρος για τη δική του τη ζωή και των συντρόφων του τον γυρισμό. Κι όμως δεν μπόρεσε που τόσο το επιθυμούσε να σώσει τους συντρόφους

Γιατί εκείνοι χάθηκαν απ΄ τα δικά τους τα μεγάλα σφάλματα,
νήπιοι και μωροί που πήγαν κι έφαγαν τα βόδια
του υπέρλαμπρου Ήλιου, κι αυτός τους άρπαξε του γυρισμού τη μέρα.”

Να γνωρίσεις δηλαδή όλο τον κόσμο, να μάθεις και να πάθεις… Χάνεται ο καθένας από τα δικά του σφάλματα. Ξεκίνα. Πέτα. Ψάξε το μεδούλι.

Κι αν βρεις εκείνο το βιβλίο που θ΄ αγαπήσεις και το ρουφήξεις θα νομίζεις ότι αν σηκωθείς λιγάκι στα δάχτυλα των ποδιών σου θ΄ αγγίξεις τα αστέρια

Silvia Zanetti, Basler Biechergugge

για το βιβλίο «Μια άλλη µέρα θα νικήσεις εσύ!» των εκδόσεων Πατάκη

«Ποιος δε γνωρίζει τις διαµάχες µεταξύ αδελφών, οι οποίες συχνά εκφυλίζονται σε αγώνα εξουσίας; Αυτό το βιβλίο ασχολείται µε αυτό το φαινόµενο. Είναι φανερό ότι οι νίκες δηµιουργούν ένα αίσθηµα ανωτερότητας, αλλά οι ανθρώπινες σχέσεις είναι αναµφισβήτητα κάτι πιο περίπλοκο. Μια πρακτική ιστορία που δίνει στα παιδιά αυτοπεποίθηση και τους κάνει να προβληµατιστούν για τα σηµαντικά.Μετά την ανάγνωση θα γεννηθούν πολλά θέµατα για να συζητήσουµε στο σπίτι και στο σχολείο.Μια επιτυχηµένη ιστορία που κατοικεί στις υπέροχες λεπτοδουλεµένες εικόνες της Eve Tharlet».

Anneka Esch-van Kan, www.kinderbuch-couch.de

για το βιβλίο «Μια άλλη µέρα θα νικήσεις εσύ!» των εκδόσεων Πατάκη

«To “ποιος κερδίζει;” είναι ένα ερώτηµα που ξεπερνά τα όρια της οικογενειακής ζωής και αφορά ένα βασικό πρόβληµα των σύγχρονων ανταγωνιστικών κοινωνιών. Από παιδιά διαµορφώνουµε συµπεριφορές που θα µας χαρακτηρίζουν σε ολόκληρη τη ζωή µας. Συνεχής σύγκριση και ανταγωνισµός. Η επιτυχία καθορίζει την αξία ενός ατόµου και την αυτοεκτίµησή του. Κερδίζουµε από την αποτυχία των άλλων. Κι αυτό σηµαίνει “επιτυχία”. Τι είδους σχέσεις όµως θέλουµε να καλλιεργήσουµε; Ένα παιδικό βιβλίο που ασχολείται µε ένα βασικό πρόβληµα της εποχής µας µε αγάπη και διακριτικό τρόπο. Είναι καλή ιδέα να αφιερώσετε χρόνο για να το διαβάσετε και να µιλήσετε στα παιδιά σας. Ένα παραµύθι για τη βία της σύγκρισης και τις επιπτώσεις της ανταγωνιστικής συµπεριφοράς. Εκπαιδευτικό, διακριτικό και λίγο λυπηρό – αλλά τόσο όµορφο».

Gerald Jatzek, Wiener Zeitung

για το βιβλίο «Μια άλλη µέρα θα νικήσεις εσύ!» των εκδόσεων Πατάκη

«Κερδίζει το σηµαντικότερο πράγµα στη ζωή; Ή υπάρχουν άλλες αξίες; Φυσικά, η απάντηση εξαρτάται από την οικονοµική και πολιτική σας θέση και µπορεί να είναι διαφορετική στο Τόκιο, διαφορετική στην Αθήνα. Η Μαρία Παπαγιάννη σίγουρα πιστεύει ότι ζεις καλύτερα µε άλλες αξίες όπως η φιλία, η συµπόνια και –προφανώς στην Ελλάδα του 2013– η αλληλεγγύη. Η συγγραφέας αναπτύσσει µε δεξιότητα αυτό ακριβώς το θέµα, µιλώντας για τη σχέση ανάµεσα σε δύο κάστορες που είναι αδέλφια αλλά εντελώς διαφορετικοί χαρακτήρες. Τα δυο αδέλφια παίζουν, ζουν περιπέτειες και µιλάνε πολύ. Και είναι αυτές οι κουβέντες τους που –πέρα από την απόλαυση της ανάγνωσης– µπορούν να χρησιµοποιηθούν ως αφετηρία για να φιλοσοφήσετε λίγο µε τα παιδιά».

toutelaculture.com

για το βιβλίο «Μια άλλη µέρα θα νικήσεις εσύ!» των εκδόσεων Πατάκη

«Στα παιδιά αρέσει να παίρνουν µέρος σε αγώνες και σε ανταγωνιστικά παιχνίδια, αλλά εκείνοι που χάνουν καµιά φορά πληγώνονται και αισθάνονται κατώτεροι. Αυτό συµβαίνει µε τον Pollux εδώ. Κι αυτό θα τον παρακινήσει να ξεπεράσει τον εαυτό του, αλλά και να ωριµάσει, να καταλάβει ότι κάτι άλλο είναι πιο σηµαντικό από το να κερδίσει. Κατάλαβε ότι αυτός που αγαπά και τον αγαπούν είναι πάντα νικητής. Ένα φιλοσοφηµένο και τρυφερό βιβλίο µε υπέροχες εικόνες».

Ελένη Σβορώνου, Ο Αναγνώστης

για το βιβλίο «Μια άλλη µέρα θα νικήσεις εσύ!»

«Οι κάστορές µας είναι οι αιώνιοι “ήρωες” της Γης. Ματαιόδοξοι αλλά και ικανοί για τις πιο γενναίες υπερβάσεις. Ικανοί να αντιληφθούν ότι “τελικά, όλα είναι θέµα τύχης και οι θεοί µπορεί να πάψουν να σε υποστηρίζουν όποτε τους αρέσει – δε χρειάζεται πάνω από ένα λεπτό για να γίνεις από τυχερός άτυχος. Το πιο σηµαντικό είναι ποιος είσαι, τι µένει από σένα, όταν η τύχη σε εγκαταλείψει”. Αλλά αυτό ακριβώς µπορεί να κάνει η καλή παιδική λογοτεχνία. Με τον αφαιρετικό και λιτό της λόγο µπορεί να συµπυκνώσει νοήµατα και ιδέες για τη ζωή που ανήκουν στη σφαίρα της φιλοσοφίας. Ο Άρης το κατάλαβε καλά αυτό, όταν η τύχη τον εγκατέλειψε. Ας είµαστε λοιπόν ο εαυτός µας. Μια άλλη µέρα θα νικήσουµε, αλλιώς».

Έλενα Αρτζανίδου, Thinkfree

για το βιβλίο «Είχε απ’ όλα και είχε πολλά» των εκδόσεων Πατάκη

«Μια διαφορετική, ενδιαφέρουσα ιστορία. Πυκνογραµµένη και καλογραµµένη. Που καταφέρνει να διαχειριστεί τις εµµονές του ήρωά της, που φέρνουν πόνο και σκοτάδι στον τόπο. Σε κάθε σελίδα νοµίζεις πως ακούς µουσική που γεννά το σκότος, την αποξένωση, τον τρόµο, µέχρι που φτάνει και πάλι το φως και η ελπίδα. Μια ιστορία θεατρική, ή καλύτερα µια ιστορία για όπερα. Το βιβλίο απαιτεί πολλές αναγνώσεις µε σταµατήµατα και σιωπές. Αναζητά µυηµένους αναγνώστες ενώ παράλληλα έλκει σαν µαγνήτης τους “άλλους”, τους νέους εκκολαπτόµενους αναγνώστες. Και σε αυτό της το έργο η Μαρία Παπαγιάννη τολµά να αναµετρηθεί µε το πάθος του πλούτου, που µόνο πόνο, καταστροφή, ξενιτιά και µαρασµό προκαλεί και όλα αυτά µε λίγες δωρικές λέξεις, εύστοχες και δηµιουργικές. Μια µαστόρισσα που σαγηνεύει, ενώ µεθοδικά απαιτεί την προσοχή του παλιού αλλά και του νέου της αναγνώστη».

Μάνος Κοντολέων, Bookia

για το βιβλίο «Είχε απ’ όλα και είχε πολλά» των εκδόσεων Πατάκη

«Η Παπαγιάννη, ενώ γράφει µε λυρισµό και τρυφερότητα, θίγει θέµατα και µε έντονα πολιτικά ή κοινωνικά χαρακτηριστικά, αλλά και µε διάθεση να µυήσει το παιδί σε µια κυκλική και διόλου ωφελιµιστική ανάλυση του κόσµου».

Άντα Κατσίκη-Γκίβαλου, Bookpress

για το βιβλίο «Είχε απ’ όλα και είχε πολλά» των εκδόσεων Πατάκη

«Η συγγραφέας µε λόγο απλό και άµεσο, µέσα από την παραµυθική παραβολή θίγει σοβαρά ζητήµατα που αντιµετωπίζουν τα παιδιά, αλλά και οι µεγάλοι στη σηµερινή δύσκολη εποχή. […] Χωρίς διδακτισµό, ούτε καν έµµεσο, η Παπαγιάννη αναδεικνύει την τροφοδοτική και ανατροφοδοτική δύναµη της γνώσης, της φαντασίας και της µνήµης στη δηµιουργία και αναδηµιουργία µιας ζωής γεµάτης αισιοδοξία, χαρά, ελπίδα και κυρίως απαλλαγµένης από ποικίλους φόβους και εφιάλτες που δηλητηριάζουν τη ζωή µας και τη µετατρέπουν σε αληθινή κόλαση. Το παραµύθι αυτό της Μαρίας Παπαγιάννη είναι ένα σύγχρονο πολιτικό, µε την ευρεία έννοια, αφήγηµα, καθώς αναδεικνύει, συχνά αντιθετικά, τις έννοιες της ελευθερίας, της υποδούλωσης, της ελεύθερης βούλησης, της υποταγής, της αγάπης, του µίσους, της προσωπικής και κοινωνικής αποµόνωσης, της απολυταρχίας και της δηµοκρατίας, της οµαδικής αντιµετώπισης των δυσκολιών, της αντίστασης στον αυταρχισµό, µε τρόπο ιδιαίτερα ευχάριστο και θελκτικό. Σαφώς το κείµενο αυτό επιδέχεται πολλαπλές αναγνώσεις».

Αγγελιοφόρος

για το βιβλίο «Ως διά μαγείας» των εκδόσεων Πατάκη

«Ένα τρυφερό βιβλίο για την υπέροχη περιπέτεια µιας ζωής χωρίς φόβους και µε σωστούς φίλους».